Gaeilge Plan - Scoil Naomh Áine, Rathgarogue

Scoil Naomh Áine
Menu
Go to content

Gaeilge Plan

Subject Plans
 
Plean Gaeilge

 
Réamhráiteas: Rinne an fhoireann scoile athbhreithniú ar an bplean seo le chéile i rith mí Iúil ar chúrsa samhradh sa bhlian 2014 agus arís i 2016.  Bhí gach múinteoir páirteach ann.
 
 
 
Bunchúiseanna: Tá gáth leis an bplean seo chun cabhrú linn an curaclam a chur i bhfeidhm, i dtreo is go mbeidh leanúnachas ó rang go rang, agus chun cur chuige cumarsáide a chur i bhfeidhm sa scoil.
 
 
Seo iad na ceisteanna a phléigh na múinteoiri :
 
 
o   comhtháthú na gceithre scil teanga sna ceachtanna: éisteacht, labhairt, léitheoireacht, agus scribhneoireacht;
 
 
o   raon modhanna múinte a bheith in úsáid ag na muinteoiri agus saoirse acu na cinn is fearr a fhileann do na páisti agus don scoil a roghnú, ag cur san áireamh cúlra teanga na bpáistí;
 
 
o   na feidhmeanna teanga a chur in eagar do na rang-ghrúpaí difriúla;
 
 
o   na téamai a chur in oiriúint don pháiste, dá gcúlra teanga agus baile;
 
 
o   na tascanna, na cluichí agus na gníomhaíochtaí atá luaite in ábhar teagaisc agus foghlama an churaclaim a éagsulú ó bhliain go bliain;
 
 
o   aire a thabhairt do shnáithaonaid uile an churaclaim.
 
 
Aontaíonn na múinteoirí go bhfuil sé an-tábhachtach grá don Ghaeilge a chothú ins na daltaí. Ba chóir go mbeadh taitneamh le baint as an ábhar foghlama chun go spreagfá na páistí chun an Ghaeilge a úsáid mar ghnáth-theanga chumarsáide agus chun go mbeadh dearcadh dearfach acu ina leith. Bíonn béim láidir ar ‘spéis a chothú’ sa Ghaeilge ag na leibhéil go léir.
 
 
 
 
 
Fís agus aidhmeanna
 
 
An Plean I gComhthéacs na Scoile seo:
 
 
Is ar chumarsáid agus ar úsáid na teanga mar ghnáth theanga bheo a leagtar béim sa churaclam nua. Tá sé an-thábhachtach go dtugtar gach seans do na páistí an Ghaeilge a labhairt go nádúrtha, agus go mbeadh dearcadh dearfach acu ina leith, agus go spreagfar muinín iontu an Ghaeilge a úsáid ina shaol. Tá sé tábhachtach go mbeadh an páiste gníomhach sa cheacht Ghaeilge: is é sin, gníomhachtaí teanga a bheith ar siúl, tascanna le déanamh, agus fadhbanna le réiteach trí Ghaeilge. Is é an plean atá againn sa scoil seo ná:
 
 
o   féin-mhuinín na bpáisti a chothú i labhairt na Gaeilge; béim a chur ar éisteacht agus ar labhairt na Gaeilge; béim ar chumarsáid;
 
o   úsáid na teanga i gcluichí;
 
 
o   úsáid na Gaeilge chomh minic agus is féidir i rith an lae;
 
 
o   bheith ar a gcumas freagra gairid a thabhairt do cheisteanna; leanúnachas a bheith ann ó rang go rang.
 
 
(a) Fís
 
 
Baintear úsáid as an nGaeilge chomh minic agus is féidir i rith an lae. Déantar iarracht dearcadh na dtuismitheoirí agus an phobail a dhéanamh níos dearfa ar an Gaeilge. Déanann muinteoirí na scoile seo iarracht cur le forás cognaíoch, mothúchánach agus samhlaíoch an pháiste.
 
 
 
 
 
 
(b) Aidhmeanna:
 
Is iad aidhmeanna an churaclaim Ghaeilge sa scoil seo ná:
 
      úsaid na Gaeilge mar mhodh chumarsáide a chur chun cinn;
 
 
      an Ghaeilge a úsáid I gcomhthéascanna éagsúla chun caidreamh sóisialta a dhéanamh;
 
 
      dearcadh dearfach i leith na Gaeilge agus spéis agus dúil inti a chothú; múineadh na Gaeilge a bheith spéisiúl;
 
 
      taitneamh a bheith le baint as foghlaim na Gaeilge;
 
 
      cumas éisteachta agus labhartha an pháiste a fhorbairt agus a muinín a chothú chun an Ghaeilge a úsáid;
 
 
      cumas réamh-léitheoireachta agus réamh-scríobhneoireachta an pháiste a chothú;
 
 
      cumas léitheoireachta agus scríobhneoireachta an pháiste a chothú ag leibhéal a oireann dó/di féin;
 
 
      éisteacht, labhairt, léitheoireacht agus scríobhneoireacht a fhorbairt ar bhealach chomhtháite;
 
 
      suim agus tuiscint sa Ghaeilge agus sa chultúr a chothú; feasacht teanga agus feasacht cultúir a chothú;
 
 
      cumas cumarsáide a fhorbairt trí chluichí teanga agus tascanna;
 
 
      cúram a dhéanamh d’fhorbairt shóisialta, chognaíoch, mhothúchánach, shamhlaíoch agus aeistéitiúil an pháiste;
 
 
      cur le líofacht, le cruinneas foghraíochta agus le saibhreas teanga an pháiste;
 
 
 
 
 
 
1. Curaclam na Gaeilge
 
 
1.1 Cur Chuige  Cumarsáideach
 
 
Tá cumarsáid i gceist sna ceithre shnáithe, san ábhar teagaisc agus foghlama agus sna modhanna múinte a úsáidtear. Is é an rud is tábhachtaí ná na páistí a chur ag caint agus ag déanamh cumarsáide chomh luath agus is féidir. Is ar an bpáiste féin agus ar na riachtanais teanga atá aige/aici agus ar a c(h)uid ábhar spéise atá an phríomhbéim sa chur chuige a úsáideann an múinteoir. Cuirtear béim ar thaithneamhacht an ábhair theagaisc agus ar an gcaoi a gcoinneoidh sé seo an páiste gafa le linn na foghlama. Tugtar aird faoi leith ar úsáid na teanga chun cumarsáid a dhéanamh. Cuireann cur-chuige cumarsáideach béim ar úsáid na teanga chomh luath agus chomh minic agus is féidir i rith an cheachta. Cuireann tascanna, cluichí teanga agus comhthéacsanna taitneamhacha a chruthaíonn an múinteoir ar chumas an pháiste cumarsáid a dhéanamh ag baint úsáid as na ceithre scil teanga: éisteacht, labhairt, léitheoireacht agus scríbhneoireacht.
 
 
Chomh fada agus is féidir bíonn cumarsáid ar siúl idir na páistí i ngach ceacht Gaeilge. Roinntear an cheacht ar thrí thréimhse teagaisc agus foghlama: (1) an tréimhse réamhcumarsáide; (2) an tréimhse cumarsáide; (3) an tréimhse iarchumarsáide.
 
 
An Tréimhse Réamhchumarsáide: Ag tús an cheachta is féidir leis an múinteoir an t-ionchur teanga a dhéanamh taitneamhach agus spreagúil le gníomhaíochtaí nó cluiche mar shampla, foghlaim foclóra, cleachtadh comhréire, gníomhaíochtaí faoi threoir, cluichí gramadaí.
 
 
An Tréimhse Chumarsáide: De réir tuairisc ó gcigire i 2015 beidh gach rang ag baint  usaid as 10 nóiméad gach lá le haghaidh cur chuige cumarsáide. Cruthaíonn an múinteoir gá le húsáid na teanga chun cumas cumarsaide an pháiste a fhorbairt agus chun seans a thabhairt dó/di teanga nua a chruthú dó/di féin. Déantar é seo trí úsáid a bhaint as gníomhaíochtaí cumarsáide—tascanna le déanamh, fadhbanna le réiteach, cluichí cumarsáide, bearnaí a líonadh in agallamh taifeadta, imirt i rólanna i suíomheanna éagsúla, idirghníomhú sóisialta, déanamh drámaí agus sceitsí, plé agus díospóireachtaí agus ar eile trí mheán na Gaeilge.
 
 
An Tréimhse Iarchumarsáide: Tugtar seans don pháiste dul siar ar theanga an cheachta trí ghníomhaíochtaí iarchumarsáide—mar shampla, cleachtadh gramadaí, anailís na teanga, cluichí breise, tasc nua. Beidh an chumarsáid ina cuid lárnach den phróiseas teagaisc agus foghlama. Tá cumarsáid i gceist le muineadh na scileanna teanga go léir. Caithfidh an páiste an teanga a chur in úsáid chun í a fhoghlaim go héifeachtach. Úsáideann na múinteoirí an Ghaeilge labhartha chun treoracha a thabhairt, chun an rang a roinnt i gcomhair cluichí, chun am lóin agus am sosa a stiúradh, agus chun an rolla a ghlaoch.
 
 
Cén tuiscint atá ag foireann na scoile ar Chur Chuige Cumarsáideach?
 
 
D’aontaigh an fhoireann teagaisc go bhfuil cur-chuige cumarsáide an ghné is tábhachtaí I bhfoghlaim na teanga i dtreo go mbeidh an páiste in ann í féin a chur in iúl agus na paisti eile í a thuiscint. Caithfidh an teanga a bheith beo. Caithfidh an múinteoir spéis a chothú chun na paistí a spreagadh an Ghaeilge a úsáid in atmasféar taitneamhach gan bhrú. Cruthaíonn an múinteoir suíomh ina mbeidh gá leis an bpáiste Gaeilge a úsáid. Is de réir a chéile a thiocfaidh fás agus forbairt ar an gcumas cumarsáide atá ag na páistí.
 
 
1.2 Feidhmeanna Teanga (an úsáid a bhaineann duine as an teanga chun cuspóir éigin cumarsáide a bhaint amach):
 
 
Beidh na feidhmeanna teanga i gceist i ngach snáithe den churaclam—Éisteacht, Labhairt, Léitheoireacht, Scríobhneoireacht. Rangaítear iad i sé chatagóir
 
 
 
 
feidhmeanna: caidreamh sóisialta a dhéanamh, eolas a thabhairt agus a lorg, dearcadh a léiriú agus a lorg, dul i gcion ar dhuine, struchtúr a chur ar chomhrá, soiléiriú a lorg i gcomhrá. Tá deich gcinn de théamaí atá spéisiúil don pháiste liostaithe sa churaclam: Mé Féin, Sa Bhaile, An Scoil, Bia, An Teilifís, Siopadóireacht, Caitheamh Aimsire, Éadaí, An Aimsir agus Ócáidí Speisialta. Caithfidh na múinteoirí foclóir a bhaineann leis na téamaí a mhúineadh chun go mbeidh an páiste in ann iad a aistriú ó shuíomh amháin go suíomh eile (féach lth. 20-27 Curaclam na Gaeilge). Usáidtear Gaeilge neamhfhoirmiúil freisin chun gnáthriachtanais chumarsáide agus shóisialta a chomhlíonadh—beannú, slán a fhágáil, leithscéal a ghabháil, soiléiriú a lorg, agus míniú a thabhairt. Drámaí beaga agus agallaimh: Is cuid lárnach den chumarsáid iad chun cleachtadh a thabhairt do na páistí (a) an teanga a úsáid, agus (b) féinmhuinín a neartú.
 
 
Úsáidtear na feidhmeanna teanga i gcomhtheacs téama éigin i gcónaí. Is tábhachtach an rud é go bhfuil leanúnachas sa scoil [Féach Agusín 1].
 
 
Tá seifteanna seo leanas ag na múinteoirí chun an Ghaeilge a cheangal le saol na scoile: frása(í) na seachtaine,teachtaireachtaí, fógraí na scoile,prionta sa timpeallacht, comharthaí, ócáidí rialta mar am sos/am lón srl.
 
 
 
1.3 Snáitheanna an Churaclaim.
 
 
Snáith (a) Éisteacht :
 
 
Cloiseann an páiste cuid mhaith cainte go neamhfhoirmiúil i rith an lae—i gcaidreamh sóisialta leis an múinteoir agus i dteanga bhainisteoireachta an ranga. Éisteann an páiste leis an nGaeilge mar theanga teagaisc sa cheacht Gaeilge, agus le treoireacha an mhúinteora chun tascanna a dhéanamh. Is féidir cluas an pháiste a oiliúint trí éisteacht go foirmiúil i rith ceachta ina ndíritear go háirithe ar scil na héisteachta. Is an-tábhachtach an rud é go dtuigeann an paiste agus go léiríonn sé/sí an tuiscint sin. Éisteann an páiste freisin leis an múinteoir ag insint scéalta agus ag aithris rann nó dánta. Déanann na múinteoirí iarracht láidir aistriúcháin a laghdú go dtí an méid is lú.
 
 
Tabharfaidh an múinteoir faoi ábhair éisteachta gan a bheith ag súil go dtuigfidh na páistí gach focal. Is féidir iarraidh ar pháistí gan ach cnámha an scéil a thuiscint nó rudaí ginearálta a aimsiú i scéal nó san bpíosa nuachta. Déanfar muinín a chothú sna páistí chun go dtabharfaidh said faoi ábhar éisteachta le fonn. Spreagfaidh an múinteoir na páisti a bheith bródúil as a gcumas éisteachta agus tuisceana mar chuid thábhachtach d’fhoghlaim na Gaeilge.Is bunphrionsabal é go mbeadh na páistí in ann éisteacht le Gaeilge a labhairt go nádurtha lena chéile i gcomhrá, c.f. Curaclam na Gaeilge: Ranganna Naionan : féach lth.32,33; Ranganna 1 agus 2: lth.40 ,41; Ranganna 3 agus 4: lth.52, 53; Ranganna 5 agus 6 : lth. 66,67. Freisin, féach Treoirlínte do Mhúinteoirí : lth.116-121.
 
 
Bíonn na páistí ag éisteacht go neamhfhoirmiúil i rith an lae  sa rang agus sa scoil. Bíonn siad ag éisteacht go foirmiúil i rith ceachta- m.sh. rainn, tascanna éisteachta—éist agus tarraing, dánta agus mar sin.
 
 
 
 
(b)       Labhairt:
 
 
Tá béim an-láidir ar labhairt na Gaeilge sa churaclam. Mar sin, is é an cumas cumarsáide an sprioc is tábhachtaí atá le baint amach ag an bpáiste. Is fearr a fhoghlaimeoidh an páiste an Ghaeilge má bhíonn taitneamh le baint aisti agus dearcadh dearfach á chothú. Nuair a bhíonn an t-ábhar foghlama spéisiúil, bionn
 
 
 
 
fonn ar an bpáiste an Ghaeilge a fhoghlaim. Déanfar na snáitheanna eile a chomhtháthú le labhairt i ngníomhachtaí agus i dtascanna a mbeidh cuspóir cinnte acu.
 
 
Labhraímid chun cumarsáid a dhéanamh, chun aird an mhúinteora a tharraingt agus aire a fháil, chun muid féin a chur in iúl do dhaoine eile (tuairimí, mianta mothúcháin a nochtadh gan eagla), eolas a lorg agus a roinnt, cairdeas a dhéanamh agus a choimeád ar siúl agus ar eile. Labhraímid go neamhfhoirmiúil chomh minic agus is féidir i rith an lae—sa rang, sa scoil. Labhraíonn na páistí go foirmiúil sa cheacht: páistí ag labhairt go simplí faoi na topaicí agus na téamaí a bhfuil spéis acu féin iontu, agus freisin i gcluichí teanga, scéalaíocht, athinsint scéalta, ról-ghlacadh. (Agusín 3)
 
 
c.f. Ranganna Naíonán : lth. 34, 35; Ranganna 1 agus 2 : lth.41,43; Ranganna 3 agus 4: lth. 54, 55, 56; Ranganna 5 agus 6: lth.68, 69, 70  i gCuraclam na Gaeilge. Freisin, féach ‘Treoirlínte do Mhúinteoirí‘: lth. 122 - 124.
 
 
(c)        Léitheoireacht:
 
 
De réir an curaclam ní thosófar ar léitheoireacht na Gaeilge go foirmiúil roimh rang 2. Ar scileanna na réamh-léitheoireachta, tá treo-shuíomh clé-deas, aithint patrún, agus meaitseáil focal agus pictiúr.Tá clár ullmhácháin don liteartha ann, m. sh. rainn, cluichí éisteachta, pictiúr-leabhair, prionta Gaeilge sa timpeallacht. Ag tús na léitheoireachta, cuirfear prionta Gaeilge sa timpeallacht, leabhair mhóra, leabhair bheaga, nuacht phearsanta agus mar sin. Chun scileanna léitheoireachta a fhorbairt, úsáidtear téacsanna agus tascanna léitheoireachta, m. sh. scéalta sna leabhair atá in úsáid, fíorleabhair, scríbhneoireacht an pháiste, dánta, rainn, amhráin, léigh agus tarraing pictiúr, cuir abairtí in ord.
 
Féach Curaclam na Gaeilge— Ranganna 1 agus 2 : lth. 44, 45; Ranganna 3 agus 4: lth 57, 58; Ranganna 5 agus 6: lth. 71, 72. Freisin, féach ‘Treoirlínte do Mhúinteoirí’: lth.   125-134.
 
 
(d)       Scríbhneoireacht
 
 
Ba chóir go mbeadh an páiste ag déanamh cumarsáide le léitheoir fíor nó samhlata nuair a bhíonn sé/sí ag scríobh agus go mbunófaí scribhneoireacht an pháiste ar a c(h)uid eispéireas. Tosófar ar an scríbhneoireacht Ghaeilge i rang a haon sa scoil seo, le cóipeáil frásaí agus abairtí bunaithe ar na téamaí, nuacht phearsanta, cartaí, srl.. Beidh idirdhealú á dhéanamh idir théascanna difriúla: tuairisc, cur síos, scríbhneoireacht fheidhmiúil agus scríbhneoireacht chruthaitheach.
 
 
Féach Curaclam na Gaeilge: Ranganna 1 agus 2 : lth.46,47; Ranganna 3 agus 4: lth. 59,60; Ranganna 5 agus 6: lth.74,75. Freisin ‘Treoirlínte do Mhuinteoirí’: lth.139-143.
 
 
Tascanna scríbhneoireachta: altanna, scéalta, litir, cártaí phoist. I bpróiseas na scríbheoireachta, cuireann na múinteoirí béim ar fheabhas a chur ar iarrachtaí pearsanta, peannaireacht, litriú agus gramadach trí ceartú rialta, agus foilsiú ó am go ham.
 
 
Baintear úsáid as na cóipleabhair chun dul chun cinn na bpáistí a thaispeaint. Tá briathra leagtha amach do gach rang ó rang 1 go rang a sé agus ag an deireadh gach bliain beidh na páistí ábalta na briathra seo a chuir in abairtí. (Agusín 8)
 
 
1.4 Comh-tháthú na snáitheanna:
 
 
Is tábhachtach an rud é go bhfuil na snáitheanna comhtháite. Úsáideann an múinteoir an Ghaeilge taobh amuigh den gceacht Ghaeilge sa seomra ranga mar theanga caidrimh agus mar theanga bhainisteoireachta ranga, mar shampla: ‘Dia dhaoibh’, ‘Teigh go dtí an oifig, ma’s e do thoil é’, ‘Rachaidh mé’, ‘Glan an clarbán’, ‘Tóg amach na leabhair’, ‘An bhfuil sibh réidh/críochnaithe?’.
 
 
Is féidir na snáitheanna a chomhthathú lena chéile tríd na gníomhaíochtaí atá luaite faoi na snáitheanna sna leabhair curaclama san ábhar teagaisc agus foghlama. Cé go bhfuil sé i gceist an phríomhbhéim a bheith ar scil amháin i dtascanna áirithe, is fearr na scileanna go léir a chomhtháthú chomh fada agus is féidir, ag braith ar leibhéal theanga an pháiste.
 
 
 
 
Ábhar an Phlean
 
 
Ar éisteacht agus labhairt atá an béim ó na Naíonáin suas go Rang a Dó. Bíonn an béim I gcónaí ar an dteanga labhartha, ar dhánta simplí, ar amhráin, ar scéalta, ar sceitsí geanra, agus ar chluichí teanga. Nuair a bhíonn máistreacht ag daltaí ar léitheoireacht an Bhéarla, músclófar a gcuid fiosrachta i nGaeilge tri fhocail phrionta i nGaeilge a bheith thart orthu. Tá sé mar aidhm againn daltaí a bheith ábalta abairtí simplí a léamh i Rang a hAon. Tosnaíonn an scríbhneoireacht i Rang a hAon freisin.
 
 
1.5 Téamaí, Straitéisí agus Modhanna Múinte
 
 
(a)Téamaí: Bíonn na téamaí/fó-théamaí bunaithe ar shaol an pháiste. Bíonn éagsúlacht sna fó-théamaí i ngach rang.
 
 
(b)Straitéisí: Baineann an muinteoir úsáid as straitéisí éagsúla chun an Ghaeilge a mhúineadh:
 
 
o   filíocht—dánta, amhráin;
 
 
o   seanfhocail;
 
 
o   drámaíocht: tugann an múinteoir sampla ar dtús agus ansin is féidir leis na daltaí é a athrú;
 
 
o   CD: éist leis an CD agus gníomhaíochtaí a dheanamh
 
 
o   ainmnigh na difriochtaí idir na pictiúir
 
 
o   cluichí teanga
 
 
o   structúir abairte: briathar-cé?-cad/cá?-cathain?
 
 
o   scríobhneoireacht: litir, liostaí, nóta, cuireadh, cárta phoist, scéalta, biachlár, nuacht, agallamh, cur síos—sampla a thabhairt ar dtús.
 
 
 
 
Is iad na straitéisí is coitianta a úsáidtear chun cumas cumarsáide an pháiste a fhorbairt ná: agallaimh mar ionchur d’imirt i rólanna, cluichí teanga, tascanna agus fadhbanna, druileanna, drámaíocht, físeáin, scéalaíocht, filíocht (rainn, dánta agus amhráin), rabhlóga, tomhais agus seanfhocail.
 
 
Ón t-am a thosnaíonn na páistí ar scoil, baineann na múinteóirí úsáid i rith an lae as nathanna bunúsacha éagsúla chun na páistí a bheith in ann iad a chloisteáil ar dtús agus ansin úsáid a bhaint astu. Tá samplaí de na nathanna seo in Agusín 6, agus cuireann na múinteoirí ranga leis an liosta. Ceanglaíonn é seo leis an liosta feidhmeanna teanga l. 20-26 sa leabhar curaclama Gaeilge.
 
 
(c)Modhanna Múinte:
 
Tá réimse leathan modhanna múinte in úsáid i ngach rang. Is iad na sé mhodh is súntasaí ar féidir úsáid a bhaint astu ná:
 
 
An Módh Díreach
 
Modh na Sraithe
 
Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí An Módh Closlabhartha
 
 
An Módh Closamhairc Módh na Ráite.
 
 
1.6 Gaeilge Neamhfhoirmiúil:
 
 Úsáidtear Gaeilge chomh minic agus is féidir i rith an lae. Samplaí: ócáidí rialta i rith an lae—am rolla, am lóin, ag dul amach/isteach, teachtaireachtaí, bainisteoireacht ranga, prionta sa timpeallacht, comharthaí, dalta na seachtaine agus gaeilgeoir na seachtaine (uair sa mhí), fógraí (féach lth.126 ‘Treoirlínte do Mhúinteoirí’), frásaí na seachtaine a roghnú, a fhorbairt, a mhúineadh agus a úsáid. Beidh lá gaeilge i ngach rang uair amháin gach téarma.  (Agusín 5)

2. Pleánáil Eagraíochta:
 
 
2.1 Pleánáil an Mhúinteora: Tá gaol laidir idir an plean scoile don Ghaeilge agus pleánail fhad-téarmach/ghearrthéarmach an oide ranga. Leanann an múinteoir na cinnteidil thuas.
 
 
 
2.2  Áiseanna
 
Tá abair liom in usáid sna naíonáin agus tá 'Bun go Barr' in usáid ó rang a haon go dtí Rang 6. Baineann gach muinteoir úsáid as leabhair éagsúla ó am go h-am de réir riachtanais.
 
Féach ar Agusín 2.
 
 
2.3 Éagsúlacht Chumais:
 
Eagraíonn an múinteoir tascanna agus gníomhaíochtaí chun freastal ar éagsúlacht chumais na bpáistí (féach lth.32-33 Treoirlínte do Mhúinteoirí). Maidir le páistí a fhágann an rang chun freastal ar mhúinteoirí tacaíochta, tá an clár-ama chomh solúbtha agus is féidir i dtreo is nach mbeadh an dalta as láthair go rialta ó mhúineadh aon ábhair áirithe. Mar gheall ar pháistí a bhfuil díolúine ón nGaeilge acu, in aontú le ciorclach 12/96, tá sé socraithe ag na múinteoirí go ndéanfaidh na páistí sin gníomhachtaí breise, m. sh. léamh, i rith na ceachta Gaeilge nó chun freastal ar mhúinteoirí tacaíochta ag an am seo.
 
 
 
2.4 Comhtháthú le hAbhair Eile:
 
Déanann na múinteoirí comhtháthú le hábhair eile:
 
      ceol: amhráin Ghaeilge, feadóg
 
      corp-oideachas: cluichí, damhsa (Féach ar agusín 7)
 
      na hamharc-ealaíona: péint, dathanna
 
      matamaitic: uimhreas, áireamh
 
      drámaíocht: trí Gaeilge
 
      tíreolaíocht: ainm na gcontae
 
      stair: ainm an chlann
 
 
Féach  Curaclam na Gaeilge— Ranganna Naíonán: lth. 33, 35; Ranganna 1 agus 2:lth.41, 43, 47; Ranganna 3 agus 4: lth. 53, 56, 58, 60; Ranganna 5 agus 6: lth.67, 70, 73, 75.
 
 
2.5 Measúnú:
 
 
Is próiseas leanúnach é an measúnú. Bíonn an múinteoir ag déanamh measúnaithe go neamh-fhoirmiúil an t-am go léir. Nuair a chasann an múinteoir leis na tuismitheoirí ag an gcomhdáil oideachais i rith na bliana, tugtar mionchuntas faoi dul ar aghaidh na bpáistí. Déantar an measúnú ag deireadh aonaid oibre nó ag deireadh tréimhse. Is ar chumas an pháiste agus an méid atá sé/sí in ann a thuiscint, a rá, a léamh nó a scríobh atá an bhéim agus ní ar an easpa cumais. Cuirfear san áireamh:
 
      dírbhreathnú an mhúinteora ar an bpáiste: treoracha a leanúint, páirt a ghlacadh sna cluiche
 
      ceisteanna
 
      tascanna agus trialacha deartha ag an múinteoir
 
      ábhar éagsúla m.sh. Nollaig, bia, éadaí srl a athaint agus a ainmniú
 
      scrúdaithe as gaeilge
 
      bailiúchán d’obair agus de thionscadail an pháiste
 
      measúnú féin
 
 
(Féach lth.142-151, Curaclam na Gaeilge.)
 
2.6 Obair Bhaile
 
 
Tugtar obair bhaile oiriúnach sa Ghaeilge. Béim ar obair simplí:
 
      Tugtar obair le foghlaim nó le scríobh
 
      obair bhaile bunaithe ar an méid atá ar siúl sa scoil
 
      Naíonáin: obair ó bhéal
 
      Rang 1: obair ó bhéal, scríbhneoireacht ó am go h-am
 
      Rang 2: obair ó bhéal, scríbhneoireacht ó am go h-am
 
      Rang 3: Litriú gach oíche, leitheoireacht, scríbhneoireacht
 
      Rang 4: Litriú gach oíche, briathair anois is arís agus ceachtanna/leitheoireacht bunaithe ar obair sa rang uair sa seachtain
 
      Rang 5 agus 6: Litriú, léitheoireacht/foghlaim agus obair scríofa uair nó dhó sa seachtain
 
 
2.7 Forbairt foirne:
 
 
Labhraíonn na múinteoirí Gaeilge lena chéile go rialta. Tagann na múinteoirí le chéile go rialta chun plean múinteoireachta a leagan amach ina roinntear eolas ar a chéile.
 
Déanann gach múinteoir iarracht a gcúid Gaeilge féin a chleachtadh taobh amuigh den scoil nuair a bhíonn an deis acu. Uaireanta tagann cuiditheoir go dtí an scoil chun tacaíocht bhreise a thabairt do na múinteoirí.
 
 
2.8 Tuismitheoirí agus an Ghaeilge:
 
 
Tá tábhacht an-mhór ag baint le ról na dtuismitheoirí chun cabhrú le hobair na scoile. Cabhraíonn said trí thacaíocht a thabhairt d’imeachtaí Gaeilge sa scoil agus sa cheantar, trí cabhrú leis an obair bhaile, agus trí Ghaeilge a chleachtadh ar ócáidi áirithe sa bhaile. Tá dearcadh dearfach an-tábhachtach. Frasaí na seachtaine a chur ar doras na scoile agus i ngach rang sa scoil. Tabharfaimid bileóg téarmaí Gaeilge do na Tuismitheoirí chun cabhrú leo Gaeilge a labhairt sa bhaile. (Agusín 4)
 
 
 
2.9 Comhionannas
 
Beidh deis ag gach páiste sa scoil seo an Ghaeilge a fhoghlaim. Beidh seans ceanna ag gach dalta páirt a ghlacadh sa rang Gaeilge, fuí amháin na páistí nach bhfuil an Bearla mar chéad teanga acu.
 
An tslat tomhais atá ag an scoil chun an plean a mheas:
 
 
Tá na múinteoirí ar aon-intinn go ndéanfaidh an plean seo difríocht do mhúineadh agus foghlaim na Gaeilge in ár scoil. Is iad na comhtharthaí a léireoidh go bhfuil dul chun cinn sásúil á dhéanamh ná:
 
      atmaisféir Gaelach sa scoil
 
      an Ghaeilge mar teanga cumarsáide sa scoil go minic
 
      aoibhneas agus sult á bhaint as an Gaeilge ag na daltaí
 
      dearcadh dearfach ag daltaí, muinteoirí agus tuismitheoirí
 
      clár gaeilge; na teamaí difriúil gach mí
 
 
Tá a fhios againn go bhfuil an plean á chur i bhfeidhm sa scoil mar (a) leanann ullmhúchán an mhúinteora an plean, agus (b) leantar na nósanna imeachta atá sa phlean.
 
 
Critéir Rathúlachta:
 
 
Tá a fhios againn gur comhlíonadh aidhmeanna an phlean nuair a thagann aiseolas dearfach ón bhfoireann, ó dhaltaí agus ó thuismitheoirí; aiseolas dearfach freisin ó scoileanna dara leibhéal; tuairiscí ón gCigire; páistí ag labhairt na Gaeilge lasmuigh de ranganna Gaeilge agus ag baint taitneamh aisti.
 
 
 
Cur I bhfeidhm
 
 
(a) Rólanna agus freagracht:
 
 
Cuirfidh gach múinteoir é i bhfeidhm agus tá gach múinteoir freagracht as an bplean scoile. Tá múinteoir amháin ag eagraíocht gaeilge neamhfhoirmúil sa scoil.
 
 
(b) Spriocdhátaí leis an bplean a chur i bhfeidhm
 
Beidh an plean seo á cur i bhfeidhm tar éis daingniú an mBord Bainistíochta.
 
 
Athbhreithniú
 
Caithfear an plean seo a athbhreithniú sa bhlian 2019/2020 chun deimhin a dhéanamh de go bhfuil Curaclam na Gaeilge á cur i gcrích i gceart.
 
 
(a) Rólanna agus freagracht
 
Beidh na daoine seo páirteach san athbhreithniú:
 
      foireann teagaisc
 
      Daltaí
 
      Tuismitheoirí
 
      Bord Bainistíochta/An Roinn
 
 
 
Daingniú:
 
Dhaingnigh an Bord Bainistíoichta an polasai seo ar   _____________________      




Agusín 1                     Feidhmeanna teanga
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Naíonáin
R1  &    R2
R3  &    R4
R5  &    R6

Caidreamh sóisialta

beannú do dhuine
P.28 “modh an aoibhnis
Dia duit
Dia is Muire duit
tá fáilte romhat
Dia díbh
Dia’s Muire díbh
Dia’s Muire duit ‘s Pádraig
go mbeannaí Dia duit.
móra duit ar maidin.
rath Dé ort.
bail ó Dhia ort
gurb amhlaidh duitse
slán a fhágáil
slán leat.
slán agat.
slán libh.
slán agaibh.
slán libh.
slán agaibh.
go dté tú slán
feicfidh mé amárach thú.
go n-eirí an bóthar leat
chífidh mé thú
Slán go fóill
Slán abhaile
glaoch   ar dhuine
a mhúinteoir
a Phóil
a Mháire

aird a lorg
tar anseo
gabh mo leithscéal.
más é do thoil é.
go raibh maith agat. éistigí

noiméad amháin
Éistigí
led’ thoil
le bhur dtoil
ba mhaith liom
an féidir liom?
labhair liom
abair liom
An bhfuil sibh réidh/críochnaithe
bualadh le duine
conas atá tú
an bhfuil tú go maith?
táim go maith
buíochas le Dia.
nílim go maith
Táim ar mhuin na muice.
Cén chaoí a bhfuil  tú?
le cúnamh Dé
Táim ar muin na muice
Táim go h-iontach/cuíosach
cur   in aithne
seo é Seán
seo í Siobhán


seo é Seán
seo í Siobhán
comhghairdeas a dhéanamh
breithlá shona duit
maith an-bhuachaill/
An-chailín
maith thú
ar fheabhas
comhghairdeas
togha iarracht
Bain triall as
togha fir
togha mná
Comhghairdeas




Soiléiriú a Lorg



easpa   tuisceanna a léiriú
An bhfuil sibh réidh?  

an dtuigeann tú?
ní thuigim

tuigimid
lámha suas éinne nach dtuigeann

cabhair a lorg
Cad é seo?
cén gaeilge atá ar…?
cad is brí le…?
conas a déarfá?
litriú a lorg

arís
abair é sin arís
litrigh
conas a litreofa (litríonn)?
athrá   a lorg
 

arís
abair é sin arís





Dul i gcion ar dhuine



cead a lorg,
a thabhairt,
is a dhiúltú
an bhfuil cead agam dul go dtí an   leithreas
an bhfuil cead agam mo lámha a ní,  …ceart go leor
níl cead agat
fan go fóill/noiméad
Déan deifir, Brostaigh

Ar aghaidh leat/libh
buíochas a léiriú
go raibh maith agat
buíochas le Dia
       
go raibh míle maith agat
míle buíochas

go méadaí Dia do stór
smaoineamh a chur chun cinn
An bhfuil cead agam milseáin a fháil?
ar mhaith leat
Céard faoi
cad mar gheall
iarraidh ar dhuine rud éigin a dhéanamh
Stad, ná dein
tabhair  dom, seo duit
dún an doras más é do thoil é
ná dein
múch na soilse
ar aghaidh libh, amach libh
brostaigí
ba bhreá liom
an féidir leat
Téigí go dtí an halla mór
Faigh an
Tógaigí amach
duine   a ghríosadh


lean ort
lean ar aghaidh
Ar aghaidh leat
magadh   faoi dhuine



há! há! ar chuala tú an scór

cuireadh a thabhairt, a dhiúltú, glacadh leis nó fiosrú faoi


ar mhaith leat teacht go dtí mo chóisir?
ní féidir liom
ba mhaith
cá mbeidh sí ar siúl
an dtiocfaidh tú go dtí mo theach?
tiocfaidh cinnte.
ba bhreá  liom, go raibh maith agat.
cén t-am a thosóidh sí?
foláireamh   a thabhairt do dhuine
   

bí cúramach
stop den phleidhcíocht
Ná bí ag rith
tóg go bog é
tabhair aire
Ná bí ag luascadh
Stádas   a fhógairt nó a cheistiú
    


is mise..is airde; is óige; is sinne;
is isle.

maíomh
tá snámh agam
Féach ormsa
Chuaigh mé
Táim  go maith ag..
Táim go h-iontach
dushlán   duine a thabhairt
an féidir leat?
is féidir liom
Tá mé ábalta
       
ní féidir leatsa é sin a dhéanamh  
An bhfuil tú abálta
an bhfuil tusa in an poc saor a thógáil?
Táim in ann
ar mo chumas




Dearcadh a léiriú’s a lorg



eolas   nó aineolas
léiriú   nó fiosrú fúthu

 tá a fhios agam  / níl

tá / níl
An bhfuil fhois agat?

cé hé sin?
an cuimhin leat?
cinnteacht
tá  /  níl, sea/ní hea
tá  /  níl
cinnte
táim/nílim cinnte
leibhéal dochúlachta
gan amhras
Is dócha


is dócha  
gan amhras
       

sílim
measaim
ceapaim
is   féidir



b’fhéidir go dtiocfaidh
          
seans



níl aon seans againn
taitneamh nó easpa taitinimh a léiriú
is maith liom
 ní maith liom bainne (m.sh.)
is breá liom
is aoibheann liom
is fuath liom
is fuath liom
is/ní maith liom
an maith leat?
is/ní maith liom peil a imirt
Is aoibheann liom
mianta a léiriú nó fiosrú fúthu


ar mhaith leat?
 
ba mhaith/Níor mhaith
ba mhaith liom dul go dtí an pictiúrlann
 
cad ba mhaith leat?
rogha a léiriú
 
nó fiosrú fúithi

b’fhearr liom
Cé acu is fearr leat?
is fearr liom
  
cioca ab fhearr leat?
b’fhearr liom
leithscéal   a ghabháil

gabh mo leithscéal
tá brón orm


sásamh
go maith

tá sé go húfásach
Go hiontach, ar fheabhas, go diail
aontú   nó easaontú

tá/níl
is ea/ní hea
bhris / níor bhris
      

Ceart/mí cheart
tá sé sin fíor /bréagach
ábaltacht nó easpa ábaltachta a léiriú

is féidir liom rothaíocht
 
ní féidir liom
tá snámh agam
 
in ann /  ábalta
in inmhe
 
ar mo chumas



Ba chóir go gcuirfí ar chumas an pháiste



séanadh



d’fhág tú an clós/níor fhág
maithiúnas   a léiriú


tá go maith
tá sé sin ceart go leor

tacaíocht   a léiriú
      



go breá
lean ar aghaidh

an   rolla
táim anseo
tá sé/sí as láthair
Níl x ar scoil inniu.
Ta sé tinn.


díoma   a léiriú


Tá sé ar a laethanta saoire.

is mór an trua é sin
 
tá díoma orm
dócha   a léiriú




tá súil agam le
táim an tnúth le
ligean air/uirthi
Lig ort.
 
Bígí ag...mar...
ó, tá tinneas cinn orm (tinneas fiacaile, tinneas bhoilg
 
Tá pian i mo..
is fathach mé
 
is féidir liom….

scéalta a chumadh

ar maidin
 
Go tobann
 
Fadó, fadó
lá amháin
 
inniu an Mháirt
 
Tar éis tamaill
Ar dtús/ansin….
 
Sa deireadh…
 
Caithfidh mé a rá..
léiriú gur gá
 
nó nach gá rud éigin a
 
dhéanamh


caithfidh mé/
ní chaithfidh mé
      

Beidh orm.
Ní bheidh orm.
An gá dom…




Eolas a thabhairt agus a lorg




aithint
seo é
cad é seo/sin?
sin í
sin é
      

is madra é sin
fear mór is ea é
tuairisciú

cad is ainm duit?
 
x is ainm dom
 
Cé tusa?
tá Dónal ag ithe
tá sé ag ithe a bhricfeasta

ceartú


tá mo chótosa gorm
ní leatsa é
 is liomsa é
madra atá agam sa bhaile
ceisteanna
cé hé sin?
 
cad é sin?
 
an bhfuil?
 
tá / níl
cén dath atá ar an liathróid?
 
cé leis?
 
ar tháinig? tháinig / níor tháinig

conas?
 
cén fáth?
 
cad é an dóigh?
 
cathain?
 
cén t-am?
 
Cén? cá h’áit




Ba chóir go gcuirfí ar chumas an pháiste




cómhrá a oscailt
         


ar chuala tú?
 
tú féin atá ann
 
tá an lá go deas
tá tú ag obair  go crua
féincheartú


ó, gabh mo leithscéal
 
ó, ní hea, ach
 
ní ag an sos beag ach
ó, ní hea,
 
fan go bhfeicfidh mé
cur síos a chéanamh
 
céim ar chéim


ar dtús….
 
ansin….
 
tar éis tamaill
i dtosach báire
 
faoi  dheireadh
coimriú


sin an méid
 
sin uile
agus mar sin, ní bheidh
 
de bharr/dheasca
deireadh a chur leis an gcomhrá


bhuel, sin é?
 
ceart go leor mar sin!
 
tá deifir orm anois
 
sin an scéal
caithfidh mé imeacht.
 
beidh mé ag caint leat sin
 
feicfidh mé arís thú


Agusín 2             Aiseanna Gaeilge
 
 
Bun go barr : ag usáid i ngach rang
 
Treor Nua
 
Maith Thú
 
Postaer gaeilge
 
Amhráin do pháistí CD go dtí rang a trí
 
An Chéad Choischéim CD go dtí rang a 2
 
Rabhlaí rabhlaí go dtí rang a haon
 
Séideán sí rang 1-3
 
Biongó Bia agus Eadaí
 
Spreag an Ghaeilge le spraoi
 
Cluichí clós cd
 
Tomás na hOrdóige agus Scéalta Eile
 
Cluichí gaeilge bunaithe ar na téamaí difirúil
 
Biongó/snap/iasc/splat/cé mise/tomais focail/lán trí
Agusín 3
Drámaíocht agus Agallaimh
Naíonáin
   Comhrá beirte
     Bunaithe ar na téamaí sa churaclam nua
     Bunaithe ar ghnáth shaol na daltaí
     Bunaithe ar fhilíocht
     Nuacht/teilifís – ag baint úsáide as an mbosca teilifíse
     Nuacht bunaithe ar Rocaí – puipéad a théann abhaile le páistí éagsúla
Féach na samplaí
Rang 1 agus Rang 2
     Agallaimh idir beirt nó triúr níos fusa sna ranganna seo
     Bunaithe ar na téamaí sa churaclam nua
     Bunaithe ar ghnáth shaol na daltaí
     Bunaithe ar fhilíocht
     Nuacht – páistí ag insint nuacht, páistí eile ag cur ceisteanna
Féach na samplaí
Rang 3 agus Rang 4
     Comhrá idir beirt, triúr agus grúpaí
     Bunaithe ar na téamaí sa churaclam nua
     Bunaithe ar ghnáth shaol na daltaí
     Bunaithe ar fhilíocht
     Nuacht – páistí ag insint nuachta, páistí eile ag cur ceisteanna
     Fiche ceist
Féach na samplaí
     Rang 5 agus Rang 6
     Comhrá idir beirt, triúr agus grúpaí
     Bunaithe ar na téamaí sa churaclam nua
     Bunaithe ar ghnáth shaol na daltaí
     Bunaithe ar fhilíocht
     Nuacht – páistí ag insint nuacht, páistí eile ag cur ceisteanna
     Ag caint I ngrúpaí – cad a rinne tú I rith na deireadh seachtaine?
     Fiche ceist
Féach na samplaí
Samplaí
Téama : Siopadóireacht
Naonáin
Sioapdóir:        Dia dhuit.
Páiste:             Dia’s Muire dhuit
                       Ba mhaith liom úll.
Siopadóir:        Seo dhuit úll.
                       Tabhair dom airgead.
Páiste:             Seo dhuit airgead.
Siopadóir:        Go raibh maith agat.
                       Slán.
Siopadóir:        Slán.
Rang 1 agus Rang 2
Páiste:                         Dia dhuit
Siopadóir:                   Dia’s Muire dhuit.
Páiste:                         An bhfuil t-léine agat?
Siopadóir:                    Tá t-léine bán agam.
Páiste:                         Ní maith liom an t-léine sin.
Tá sé ró-mhór.
Siopadóir:                    Bhfuel, tá t-léine dubh agam.
Páiste:                         Ní maith liom an t-léine sin.
                                   Tá sé ró-bheag.
Siopadóir:                    Tá t-léine dearg agam.
Páiste:                         O, is maith liom an t-léine sin.
                                   Tá sé díreach ceart.
Siopadóir:                    Deich euro , led’ thoil.
Páiste:                         Seo dhuit an t-airgead.
Siopadóir:                    Go raibh maith agat.
                                   Slán.
Páiste:                         Slán.
Rang 3 agus 4
Siopadóir:        Dia dhuit. Conas atá tú?
Páiste:             Dia’s Muire dhuit. Tá mé ceart go leor.
Siopadóir:        Ar mhaith leat seacláid?
Páiste:                        Níor mhaith liom seacláid. Is fearr liom uachtar reoite ná seacláid.
Siopadóir:       Go maith. Seo dhuit uachtar reoite.
Páiste:             Cé mhéad?
Siopadóir:       Sin euro amháin
Páiste:           Seo dhuit cúig euro.
Siopadóir:        Seo dhuit do shoinseáil. Ar mhaith leat rud eile?
Páiste:           An bhfuil liathróid agat?
Siopadóir:       Tá brón orm. Níl ceann agam. Téigh go dtí an siopa spóirt trasna na sráide
Páiste:           Go raibh maith agat. Slán.
Siopadóir:       Slán go fóill. Go n-éirí an bóthar leat.
Rang 5 agus Rang 6
Daid:                Dia dhuit.
Siopadóir:        Dia’s Muire dhuit.
Daid:                Tá rothar nua uainn.
Siopadóir:        Cé mhéad airgead atá agat?
Daid:                Dhá chéad euro.
Siopadóir:        Ceart go leor. Tá trí rothar ann timpeall an praghas seo.
Daid:                Taispeán dúinn iad.
Siopadóir:        Rothar 1: Mountain Bike, rothar an láidir, clogad soar, praghas €190.
                       Rothar 2: ‘Racer’ atá i gceist. An-thapa. €210
Rothar 3: ‘Racer’ fresisin – níl sé chomh tapaidh leis an ‘racer’ eile,
ach tá sé maith go leor. €200.
Daid:                Cad a cheapann tú, a Mháire?
Máire:             Ah, tá na ‘Racers’ ar fheabhas, ach b’fhearr liom an Mountain Bike. Tá sé an láidir.
Daid:                Ceart go lear. An Mountain Bike le do thoil. Seo dhuit an airgead.
Siopadóir:        Slán go fóill.
Téama: Teilifís
Naoináin
(leabhar teilifíse a chothú bunaithe ar cláir teilifíse oiriúnach)
Páiste 1:          Tá leabhar teilifíse agam.
Ar mhaith leat féachaint ar an telififís le chéile?
Páiste 2:          Ba maith liom.
An maith leat ‘Na Simpsons?’ (ag baint úsáid as an leabhar)
Páiste 1:          Ní maith liom ‘Na Simpsons.’
Páiste 2:          An maith leat ‘Na Rugrats?’
Páiste 1:          Is maith liom.
Páiste 2:          Ceart go lear.  Tá na Rugrats ar an teilifís anois.
Páiste 2 :          Tá a fhios agam. Shhhh! Ciúnas!
Rang 1 agus Rang 2
Páiste 1:          An bhfaca tú an ‘Den’ aréir?
Páiste 2:          Ní fhaca.
Páiste 1:         An bhfaca tú na Simpsons?
Páiste 2:          Chonaic mé na Simpsons.
Páiste 1:          An raibh sé go maith?
Páiste 2:          Bhí sé ar fheabhas. Bhí Bart ag troid ar scoil, aus bhí sé
i dtrioblóid arís.
Páiste 1:         Is fearr liom Lisa!
Páiste 2:          Cén fáth?
Páiste 1 :          Seineann sí an saxafón agus is maith liom an saxafón!
Páiste 2:          Ní maith liom í in aon chor. Tá sí ró-mhaith.
Is fearr liom Bart mar tá sé dána!
Rang 3 agus Rang 4
Páiste 1:          Cuir an teilifís ar siúl , más ‘é do thoil é.
Páiste 2 :         Cá bhfuil an ciontialtás?
Páiste 1:          Tá sé idir na cuisíní
Páiste 2 :        Tá sé agam.
Páiste 1:          Ó is fearr liom Simpsons ná Rugrats
Páiste 2:          Mise freisin. Ceart go leor.
Daidí:               Haigh! Cuir an Nuacht ar siúl anois.
Páistí:              Á, a Dhaid. Is fuath linn an nuacht!
Rang 5 agus Rang 6
Páiste 1:           An maith leat an teilifís?
Páiste 2:         Is breá liom an teilifís. Caithim trí uair gach lá ag feachaint air.
Páiste 1:         Trí uair! Cad a chonaic tú aréir?
Páiste 2:         Chonaic mé ‘clár spoirt'. Bhí sé ar fheabhas. Ansin
chonaic mé ‘cartún'.
Páiste 1:          Sea, chonaic mé é freisin. Bhí an clár ar fheabhas. Ach bhí a
lán obair baile le déanamh agam agus bhí orm tosú
ag obair tar éis an cluiche peil.
Páiste 2 :        D’fhéach mise ar DVD tar éis 'x'.
Páiste 1:          Cén scannán a chonaic tú?
Páiste 2 :         'x'. Bhí sé ar fheabhas.
Páiste 1:         Chonaic mé é le déanaí agus thaitin sé go mór liom freisin.
                       An bhfaca tú aon scannán maith eile?
Páiste 2:          Chonaic mé ‘x – bhí an scannán maith go leor.
Páiste 1 :         Bhfuel, tá obair baile le déanamh agam anois fresisin.
Caithfidh mé imeacht.
Agusín 4        Gaeilge do Tuismitheoirí
 
Dia duit                                            Hello
 
Dia is Muire duit                               Hello (reply)
 
Conas atá tú?                                    How are you?
 
Cad is ainm duit?                              What’s your name?
 
_______ is ainm dom.                      My name is _______.
 
Maidin maith                                     Good Morning
 
Oíche mhaith                                    Good night
 
Codladh sámh                                    Sleep well
 
Le do thoil                                         Please
 
Go raibh maith agat                          Thank you
 
Gabh mo leithscéal                            Excuse me
 
Ceart go leor                                     OK
 
An bhfuil tú ceart go leor?                Are you OK?
 
Ar mhaith leat deoch?                       Would you like a drink?
 
An bhfuil ocras/tart ort?                  Are you hungry/thirsty?
 
Maith thú                                           Well done
 
Dean deifir                                        Hurry up
 
Brostaigh                                           Hurry up
 
An bhfuil do mála scoile agat?           Do you have your schoolbag?
 
Cad atá ar an teilifís?                        What is on television?
 
Isteach leat                                      In you go
 
Amach leat                                        Out you go
 
Tar anseo                                           Come here
 
Bail triail as                                       Try it
 
Bun os cionn                                       Upside down


Dathanna   (Colours)
         
dearg
  
red
        
gorm
  
blue
        
bán
  
white
        
glas
  
green
        
corcra
  
purple
            
bándearg
  
pink
        
dubh
  
black
        


Ag comhaireamh daoine  (Counting People)
         
duine amháin    one person
        
beirt                two people
        
triúr                three people
        
ceathrar          four people
        
cúigear            five people
        
seisear            six people
        
seachrar          seven people
        
ochtar             eight people
        
naonúr             nine people
        
deichniúr         ten people


            
Éadaí (Clothes)
         
geansaí
  
jumper
        
cairdeagan
  
cardigan
        
léine
  
shirt
        
blús
  
blouse
        
carbhat
  
tie
        
bróga reatha
  
runners
            
bríste
  
trousers
        
stocaí
  
socks
        
riteoga
  
tights
        
bróga
  
shoes
        
buataisí
  
boots
        
crois
  
belt
        
Dathanna  (Colours)
dearg
red
gorm
blue
bán
white
glas
green
corcra
purple
bándearg
pink
dubh
black
oráiste
orange
buí
yellow
liath
grey
Uimhreacha (Numbers)
aon
trí
ceathar
cúig
seacht
ocht
naoi
deich
12345678910

fiche
tríocha
daichead
caoga
seasca
seachtó
ochtó
nócha
céad

2030405060708090100
Ag comhaireamh daoine  (Counting People)
duine amháin
beirt
triúr
ceathrar
cúigear
seisear
seachrar
ochtar
naonúr
deichniúr
one person
    
two people
three people
four people
five people
six people
seven people
eight people
nine people

Éadaí (Clothes)
geansaí
jumper
cairdeagan
cardigan
léine
shirt
blús
blouse
carbhat
tie
bróga reatha
runners
bríste
trousers
riteoga
tights
bróga
shoes
buataisí
boots
crois
belt
Gníomhachtaí      (Actions)

ag ithe
     
ag ól
     
ag léim
     
ag siúl
     
ag rith
     
ag léamh
     
ag scríobh
     
ag caoineadh
     

eating
drinking
jumping
walking
running
reading
writing
crying

ag gáire
     
ag screadáil
     
ag canadh
     
ag damhsa
     
ag súgradh
     
ag imirt cluiche
     
ag féachaint
     
ag éisteacht
     

laughing
screaming
singing
dancing
playing
playing a game
looking
listening
Ábhair Scoile      (Subjects)
Gaeilge
Irish
        
Béarla
English
Mata
Maths
Stair
History
Tíreolaíocht
Geography
Ceol
Music
Corpoideachais
PE
Creideamh
Religion
Dramaíocht
Drama
Eolaíocht
Science
Aimsir       (Weather)

fuar
     
fliuch
     
te
     
tirim
     
gaofar
     
grianmhar
     
scamallach
     

cold
wet
hot
dry
windy
sunny
cloudy
ceomhar
     
stoirmiúil
     
ag cur seaca
     
ag cur sneachta
     
ag cur báistí
     
tintreach
     
toirneach
foggy
     
stormy
     
freezing
     
snowing
     
raining
     
lightning
     
thunder
Tá sé fliuch/ grianmhar/ ceomhar….              It is wet/ sunny/ foggy……


Bia   (Food)


sceallóga
     
píotsa
     
rís
     
ispíní
     
slisíní bagún
     
borgair
     
ceapaire
     
liamhás
     
milseáin
     
pancóga
     
criospaí
     
uachrar reoite
 

chips
 
pizza
 
rice
 
sausages
 
rashers
 
burger
 
sandwich
 
ham
 
sweets
 
pancakes
 
crisps
 
ice-cream
Is maith liom rís.                                          I like rice.
 
Ar mhaith leat milseáin?                               Would you like sweets?
 
Ba mhaith liom criospaí.                                I would like crisps.

Agusín 5                               Frásaí na seachtaine
1
Frásaí na Seachtaine
            
Dia duit / Dia's Muire duit
            

2
Slán / Slán libh
3

Le do thoil
4
Go raibh maith agat. Tá fáilte romhat
5
Cé tusa? Is mise _________
6Conas atá tú? Tá mé go maith.  Níl mé go maith. (Táim/Nílim in 3rd-6th class)
7
Oscail an doras. Dún an doras.
8An maith leat..? Is maith liom…Ní maith liom…    
9An bhfuil tú réidh? Tá mé réidh.
10Cé leis é? Is liomsa é. Is le _____ é.
11An bhfuil cead agam.... Tá / Níl
12Gabh mo leithscéal
13Cá bhfuil an _____________ ? Ta sé sa bhosca / sa mhála /ar an gcofra.
14An dtuigeann tú? Tuigim / Ní thuigim
15An bhfuil a fhios agat? Níl fhios agam.
16Cad is brí le....?
17Conas a deir tú _______ as Gaeilge? Conas a litríonnn tú ______?
18Brostaigh. Déan deifir.
19Tá ocras/tart/brón/áthas/fearg/tuirse/eagla/imní orm.
20Cén t-am é? Tá sé in am sos. Ta sé in am lón
21Cad/ céard a tharla?
22Chuaigh mé go dtí ______
23Cad atá cearr leat?
24Tabhair dom an _______.
25Bain triail as.
26Tá ___________ ag teastáil uaim.
27Nollaig shona! Breithlá shona!
28An féidir leat? Is féidir liom / Ní féidir liom
Proud Owners of
Health Promoting School  Flag, Active School's Flag
Digital Schools of Distinction Award
Green flag for Waste, Green flag for Water, Green flag for Energy, Green flag for Marine Conservation
5 Star GAA Flag
Discovery Primary Science and Maths award of Excellence
Back to content